Gemeenschapsvorming

Als je de foto’s van Circo Paradiso bekijkt, denk je aan een uit de kluiten gewassen familiefestival zoals er veel zijn in Vlaanderen: tienduizenden mensen gedurende het weekend op een breed uitwaaierend festivalterrein. Maar toch is het een diverser beeld dan gewoonlijk: een ijsjeslikkende motard staat naast een Turk met een pint in de hand. Moemoe speelt met kleinzoon in de gelegenheidszandbak die verder gevuld is met kindjes van alle kleuren. Een vrijwilliger in badpak met opblaasbare eend op het hoofd gidst jong en oud door een doolhof in een bos. Je herkent Kapitein Winokio en de poppen van Theater Froefroe. En het DKO pakt uit met een tentoonstelling die het cultuurcentrum inpalmt.    

De diversiteit van aanbod én publiek is de sterkte van Circo Paradiso: ik zag een laagdrempelige nostalgische kermis met uitbaters van Turkse origine, een brokje erfgoed in de vorm van een kasteel in een naburig bos, een kleine podiumcreatie van theatergezelschap Laïka. En de mayonaise pakt: een gemoedelijke festivalsfeer voor letterlijk iedereen. Wat is het recept?

CC Muze is de ervaren kok op het gebied van geslaagde gerechten in de afdeling ‘gemeenschapsvorming’. Gemeenschapsvorming is een evidente pijler van het huis en doordesemt de hele werking. Geen aparte stafmedewerker gemeenschapsvorming maar wel constante en evidente aandacht van élke medewerker: een dienstverlening die gericht is op cultureel ontmoeten. Geen overbodige luxe in een gemeente waar de laatste steenkool van de Benelux naar boven werd gehaald en dus niet onverwacht een kwart van de 32 000 inwoners van buitenlandse origine (voornamelijk Turks) is. En je ziet ze allemaal tijdens Circo Paradiso. Het cultuurcentrum speelt samen met de Academie voor Beeldende Kunsten kapitein voor dit evenement. Alle aspecten van het festival, van de amateurkunsten over de kermis tot professionele kunsten, krijgen evenveel oprechte aandacht van de organisatoren en het publiek. De twee kapiteins werken nauw samen met alle gemeentelijke diensten en diverse verenigingen. Maatschappelijk kwetsbare doelgroepen krijgen via het ocmw gratis Circo’s (de tijdelijke munt) en mogen in avant-première Circo Paradiso verkennen. Vrijwilligers van divers pluimage bemannen bar en attracties.

Circo Paradiso vormt zo niet alleen de tweejaarlijkse kers op de taart maar is tegelijk de biscuit voor de inclusieve aanpak van het centrum voor de komende jaren.

En ja, ook de zon was van de partij waardoor de ontmoeting een extra feestelijke tint kreeg. Circo Paradiso, opnieuw te beleven in mei 2013.

Neveneffecten. Over het kleine ontmoeten in het lokaal cultuurbeleid en de resultaten van het onderzoek van Ruth Soenen.  Dat is de volledige titel van de brochure die Ruth en ik schreven, als één van de instrumenten om het onderzoek ,,oren en poten” te geven. Je kan de brochure downloaden op de site van LOCUS of voor 5 euro bestellen.
Het boekje bestaat uit drie delen, en eigenlijk gaan ze drie keer over hetzelfde. Het eerste deel leest als een tramrit waar het gemeenschapverhaal wordt opgehangen aan tien haltes. Het tweede deel is het wetenschappelijke exposé van Ruth Soenen. Het derde beschrijft enkele concrete formats. Enkele, de rest vindt u binnenkort online. Tussendoor leert u iets over breien, dat ambacht van verbinden en loslaten.

Breien, dat deden we ook in Oostende, tijdens de leuke en sterke tweedaagse. Het was één van de workshops die het getheoretiseer even ver achterliet, maar waar we meteen de praktijk in stapten. En nee, geen verhaal van vrouwen alleen. Davy heeft zich voorgenomen om sokken te gaan breien voor zijn pasgeboren dochter en Andy heeft me beenwarmers beloofd (Andy…!). Renaat – toch met enig voorbehoud tot de breinaalden bekeerd – diepte een schitterend proeflapje op uit zijn jaszak, glunderend: dit gaan ze thuis nooit geloven…  En ikzelf ben Lies nog tien strikjes schuldig. Komen eraan, Lies! Met heel veel dank aan de dames van Breieninoostende.

We doen de presentatie van het onderzoek nog eens over op de junitoer van LOCUS, op vrijdag 17 juni in Kortrijk. Deelnemen is gratis, inschrijven verplicht. Tot dan?

Dr. Ruth Soenen, bekend van Het kleine ontmoeten en de LOCUS-publicatie Kroniek van de kleine dingen , rondde haar onderzoek af naar ,,het kleine ontmoeten”  in het lokaal cultuurbeleid. Naar aanleiding daarvan organiseert LOCUS op 5 en 6 mei een vormings-tweedaagse rond het thema gemeenschapsvorming. Dit is het programma:

Dag 1: donderdag 5 mei 2011 – Praktijken kijken door een gemeenschapsbril op diverse locaties in Oostende – 50 euro

Samenkomst om 9.45 u. Station Oostende. Vertrek om 10 u. naar diverse locaties. Dagprogramma wordt afgerond om 16 u. Avondprogramma start om 18.30 u.

• Toelichting sociaal-cultureel buurtproject Uut mien hèrte door buurtopbouwwerkers Filip Loobuyck, Tineke Decroos, kunstenaar Rik Delrue en enkele bewoners.
• Middagmaal in OC De Blomme.
• Gemeenschapsvormende activiteiten in de bib van Oostende. Martine Vandermaes vertelt over acties en momenten die het kleine ontmoeten illustreren.
• Gesprek over Oostende cultuurstad. Hoe bewaak je de authenticiteit van (kleine) participatieprojecten bij (grote) cultuurevenementen? Met Nancy Bourgoignie (Schepen van Cultuur) Martine Meire (directeur vrije tijd), Hendrik Tratsaert (Kunstencentrum Vrijstaat O)
• Broodjesmaaltijd aan de zeedijk in Vrijstaat O.
•  Film Kitchen Stories + nabespreking met Ruth Soenen.

Verblijf is voorzien in hotel Royal Astrid, Wellingtonstraat – vlakbij de bib.

Dag 2: vrijdag 6 mei 2011 – Neveneffecten. Studiedag n.a.v. het onderzoek van dr. Ruth Soenen naar gemeenschapsvormende aanpak in het lokaal cultuurbeleid.
Mu-ZEE-um en Mercator, Oostende. 75 euro, publicatie inbegrepen.

Onthaal vanaf 9.30 in Mu-ZEE-um, Sint-Sebastiaansstraat 16.
Start programma 10 u. Einde om 16. 30 u.

• Ruth Soenen presenteert de resultaten van haar onderzoek. Vraaggesprek gemodereerd door An De Bisschop (Demos) met Annemie Arras (Bree) Nele Van Bouwel (Supervlieg), Jan  Leconte (Ronse), Nico Verhoeven (Turnhout).
•  Clo Willaerts over virtuele gemeenschappen en de sociale effecten ervan.
• Lunch op de Mercator
• Verrassende gemeenschapservaringen zien, horen en doen.
• Oostendse afsluiter.
• Drankje op het strand.

 De tweedaagse, met avondprogramma en overnachting, kost 175 euro.

Inschrijvingsformulier online (LOCUS-kalender).

Meer info hilde.debrandt@locusnet.be

Ruth Soenen over onderzoek en resultaten van het kleine ontmoeten in het lokaal cultuurbeleid

 Aankomen op een betekenisvolle plek. Daar ging het over toen LOCUS een flink jaar geleden scheep ging met dr. Ruth Soenen, antropologe en pedagoge en intussen ruim bekend omwille van haar inzichten omtrent het kleine ontmoeten. Zo benoemt Ruth de korte, schijnbaar banale dagelijkse contacten tussen mensen. Als wetenschapper maakte ze er haar exclusieve onderzoeksobject van. Ze raakte erdoor gefascineerd. Nauwelijks eerder werden vluchtige contacten, met daaraan gekoppeld vrijblijvende vaak korte ontmoetingen, met een wetenschapbril gescreend. En dat deed Ruth Soenen op de Antwerpse tram 12, in het ontbijtbuffet van de Hema, bij de kleine middenstand en op café. En in opdracht van LOCUS ook in cultuur- en gemeenschapscentra, in bibliotheken en bij projecten van het lokaal cultuurbeleid. Want ontmoeten is een dragende pijler van gemeenschap. En gemeenschapsvorming een decretale opdracht van het lokaal cultuurbeleid. Alleen: hoe doe je dat nu? En welke dingen maken écht verschil? En hoe kan je dat dan weten? Laat staan meten? Met die vragen trok Ruth Soenen het lokale cultuurveld in. Ze observeerde, discuteerde, interviewde, ging in overleg, woonde evenementen bij… Met als opdracht: keer terug met oren en poten, met concrete richtlijnen en aanpak voor gemeenschapsvormende effecten in het lokaal cultuurbeleid. En dat deed ze.

Vergis u niet, dit is niet het verhaal van Ruth Soenen, of althans, niet dat van haar alleen. Dit is het verhaal van een lokaal cultureel werkveld dat met ijver en engagement, met grote betrokkenheid en creativiteit aan het werk is. Ruth documenteert en benoemt, en finaal beschrijft ze een aantal formats: trics en trucs om effecten te generen. Effecten van sociaal welbevinden, comfort om er bij te horen, rust want herkenbaar, en tegelijk: uitdagend want cultuur.

En vrees niet: dit is geen abstract verhaal, niet vergezocht, eerder dichtbij, haalbaar en betaalbaar, en vooral: inspirerend en stimulerend. Want in de diversiteit van de aanpak toont zich zowel de openheid van de sector als het respect voor de gemeenschap zoals ze is: in al haar verscheidenheid zoekend op weg. Naar een plek waar het (voor even) goed toeven is. Waar dat ook is. Misschien in jouw bib of in jouw cc?

LOCUS en Ruth Soenen stellen de resultaten van het onderzoek voor tijdens de studiedag Neveneffecten. Gemeenschap als sprekend detail van cultuur, op vrijdag 6 mei in Mu-ZEE-um Oostende.  Meer info.

Abbey Road ligt in Roeselare, ter hoogte van de bibliotheek. Het zebrapad vormt er de oversteek naar de nabijgelegen scholengemeenschap. Met vaste tred steekt de bib er regelmatig de straat over. Come together, zongen de Beatles op het fameuze album. En dat doen ze, daar in Roeselare.

Samenkomen, partnerschappen sluiten, netwerken aangaan. Verschillende Vlaamse bibliotheken zetten labo’s op waar druk geëxperimenteerd wordt. Ze willen een zuurstofrijke plek zijn tussen verstikkende informatie-overload en acute kennisindigestie.

Een aantal dingen weten ze al zeker. De uitdaging: de bib uitbouwen als dé plek om met vragen – àlle, ook rare – naartoe te trekken; een leuke en dynamische plek ook, vol mensen van allerlei slag.  Ze kennen de instrumenten: een beresterke collectie, een hoge toegankelijkheid, een sterke lokale verankering en een stevige traditie als kennisbemiddelaar. Ze zetten daarbij in op een gemeenschappelijk doel: informatiegeletterdheid – en dat is veel meer dan one and one and one is three.

Experimenteer. Het leidt tot out of the box denken en doen. En daar beter van worden. Abbey Road zorgde voor nogal wat inspiratie. Ontelbare keren werd de hoes gekopieerd. Naar eigen doelen, inzichten en context. Zo wordt een gelijkend verhaal weer helemaal uniek. Inspirerende bibs met sterke verhalen, daar wil LOCUS op inzetten. Hen aanmoedigen om zelfbewust uit de schaduw te treden, een unieke rol op te nemen als coach, facilitator of netwerker. Zebrastrepen kalken op de weg.

We kennen de uitdagingen van de dagelijkse praktijk, we stonden er tot voor kort immers zelf midden in. Daarom weten we het zeker: Abbey Road ligt overal, ook in jouw gemeente. Het is gewoon een kwestie van oversteken.

Carla & Maike

Meer info over informatiegeletterdheid in bibliotheken: carla.martens@locusnet.be

Download de brochure Hier oversteken. Bibliotheken en informatiegeletterdheid. De brochure is te koop voor 5 euro + verzendingskosten via info@locusnet.be

Misschien focussen we verkeerd. Bijvoorbeeld door het belang van het middenveld – de socio-culturele verenigingen – te zwaar te beklemtonen. Want hoe lang is deze draad – waarvan de waarde ook niet mag worden onderschat – nog voldoende relevant? Een overweging van Rikke Thielcke, hoofd van het departement cultuur en vrije tijd van de stad Kopenhagen.
Kinderen uit Deense families worden in het verenigingsleven geboren. Maar etnisch-culturele minderheden kennen die traditie niet. En de instroom wordt alsmaar groter. Zelfs als de diversiteit amper nog zou toenemen is de opdracht om aansluiting te zoeken en te vinden nu al groot. De lokale gemeenschap ziet er helemaal niet meer uit als tien jaar geleden. Toen kon het nog om in de bib af en toe, en gaandeweg iets systematischer, een service voor migranten – laat ons de ,,nieuwe Denen” maar even zo noemen – aan te bieden. Losse flodders volstaan al lang niet meer. Bibliotheekservice op maat zou een dagelijkse routine moeten zijn geworden, een essentieel onderdeel van het werk. ,,Nieuwe Denen”  bezoeken de bib niet langer als deel van een groep, als representant van een etnisch-culturele minderheid. Nee. Ze vertegenwoordigen niemand anders dan zichzelf. Een Deen tussen de Denen, een lezer tussen de lezers. Niks geen doelgroepenrepresentant. En dat, zegt Rikke, veronderstelt een heel andere manier van kijken, a change of attitude. De gemeenschap zoals ze werkelijk is, met de vragen die ze zich echt stelt en vanuit haar specifieke behoeften, moet de werking van de bib bepalen. Dat betekent loskomen van tradities, vooronderstellingen en werkprocessen die als onwrikbaar werden beschouwd. Het nieuwe en duidelijke doel is: een bibliotheek creëren die de hele gemeenschap betrekt. Het klinkt mooier in het Engels: create a library that involves community. Dat rijmt.  Rikke besloot haar presentatie met het zinnetje dat ik bovenaan als titel heb geplaatst.

Knut Kjeldstadli is prof moderne geschiedenis aan de Universiteit van Oslo. Hij bestudeert migratie en collectieve bewegingen en is specialist sociale en culturele geschiedenis. Beschouw hem zowat als de Noorse tegenhanger van de Nederlandse Paul Scheffer. Alleszins is hij even charmant en expliciet. Het is fout, stelde hij, om het thema multiculturaliteit als annex – satellite congres – te hechten aan een groot beroepscongres. Het thema is een essentieel en evident onderdeel van het kerncongres, of zou dat moeten zijn. Even fout is het om tegen migratie aan te kijken als iets dat mogelijk nog wel verandert, tenzij in voortschrijdende zin. Een afwachtende houding is hypocriet en leidt tot situaties die het sociale van de samenleving geen goed doen. Professor Kjeldstadli noemde cijfers en problematieken, man en paard. Maar hij zag evengoed kansen, niet in het minst in bibliotheken. Het gaat in bibliotheken, zei hij, niet over boeken. Het gaat over ,,flirting, meeting, neighbouring”. Uit een recente studie over culturele instellingen, bleek een groot vertrouwen in de rol van bibliotheken. Op voorwaarde dat de bib er niet alleen is voor de geïnteresseerde, nee: de bib er moeten zijn voor iedereen. Het belang van de bibliotheken is in tijden niet meer zo groot geweest, beklemtoonde de professor. Er zijn niet veel plaatsen met zoveel mogelijkheden.  Heel even liet hij een stilte vallen en dan dankte hij alle aanwezigen -  één vijfde van de deelnemers aan het kerncongres – voor hun betrokkenheid. Jullie taak is groots en belangrijk, zei hij, good luck!

Ik kan intussen dit zeggen: een multiculturele bib is niet evident. Althans niet als we – u en ik, en alle professionals met ons – naar multiculturaliteit blijven kijken als ,,het samenbrengen van etnisch-culturele minderheden en daar voorzichtig bruggetjes tussen bouwen, vanuit ons eigen blanke west-Europese zelf” (mijn definitie). Maar er is een troost: vele anderen met mij – en met u en met alle professionals – geraken voorlopig ook niet veel verder, al dient gezegd: in Denemarken durft men de stap van theorie naar praktijk wél zetten. Genoeg gepratikeerd, nu gaan we ook iets doen. Knuppel in het hoenderhok als het moet. Het pratikeren is er natuurlijk ook wel. Jens Torhauge is de directeur-generaal voor het Deens agentschap voor bibliotheken en media. Een hoge pief, mee verantwoordelijk voor een recente studie (maart 2010) over de plaats van de bib in de kennismaatschappij. Vooral de vraag naar die plaats werd scherp gesteld. Voor het antwoord keek hij de zaal in, want daar zaten de mensen van de praktijk, de bibliothecarissen, diegenen die dag in dag uit met het beleid aan de slag moeten.  Torhauge zei het zelf: beleid is hulpeloos als de praktijk achterwege blijft. Maar daar was Rikke Thielcke al. Rikke is een leuke, dynamische jongedame, hoofd van het departement integratie en vrije tijd van de stad Kopenhagen. Zij gaf ons inkijk in de manier waarop Kopenhagen integratie overal aanwezig wil maken in het vrijetijdsbeleid van de stad. Daar waren drastische ingrepen voor nodig.

In december 2009, vertelde ze, zag de structuur van de organisatie er zo uit:

Vandaag, een goed half jaar later,  zijn de lokale instellingen in plaatselijke clusters bijeengebracht: een bibliotheek, een sportcentrum en een cultuurcentrum, alle drie onder een gezamenlijk lokaal management bijvoorbeeld. Afgestemd op de lokale behoeften en prioriteiten en geruggesteund door een service-center die alle overhead oppakt: hr, digitalisering, en ook…. integratie.

Het beeld wordt dan dit:

Grondig dooreengeschud dus, maar intussen al als een evidentie aanvaard.
Vragen hebben we al zoveel gesteld. Durven doen. Dat is het antwoord.

,,Nee, we leven niet meer in iglo’s, maar we eten wel walvis en zeehond en in wintertijd kleden we ons met hun huiden,” begon Mette Lausten, bibliothecaris van Groenland, haar uiteenzetting. Een bibliotheekbeleid voor dik 50.000 potentiële lezers – meer inwoners telt Groenland niet – in een land met een bijna uitsluitend mondelinge traditie.  ,,We are a storytelling nation,” bekent Mette. Het was Denemarken die zijn kolonie bibliotheken aanpraatte, want zeg nu zelf: wat is cultuur zonder boeken…? Een gemakkelijke klus was het niet. De multiculturaliteit drong zich al meteen op: de culturele tegenstellingen tussen Denemarken en Groenland zijn immers groot. ,,Onze eerste opdracht als we wilden slagen was: elkaar verstaan. En dat was niet eenvoudig. Groenlanders zijn spontaan, open en chaotisch. Denen zijn afstandelijk en systematisch,” vertelt Mette, ,,maar sinds dat luidop kan worden gezegd, kunnen we ook samenwerken.” Denemarken voerde bibliothecarissen in, want Groenlanders waren er niet voor opgeleid – hoe zouden ze. Mette was de allereerste. Het grote land met het kleine aantal inwoners heeft bibliotheken en beheert ze voortaan zelf. Een overzichtelijke klus: de voorbije twee jaar publiceerden de twee Groenlandse uitgeverijen - afgerond naar boven – vijftig titels. Vier ervan prentenboeken, een jeugdboek verscheen er recent niet. Zo gaat dat met een kleine taalgroep.  De collectie is bijgevolg vooral Deens en moet er dringend Groenlandser uit gaan zien, vinden de Denen. De volwassenenbibliotheek focust op drie thema’s: oral tradition, ghost tradition en life before christianity. Hoofdlijnen die een volksaard bepalen.  Een volk dat voortaan ook gaat lezen, ondanks de culturele kloof tussen Denen en Groenlanders. Of dankzij het dichten ervan. Belangrijk: verschillen benoemen en eigenheid (h)erkennen. Zo wordt multiculturaliteit een fluitje van een cent. Althans: bij de eskimo’s.

Kopenhagen is een warme en gastvrije stad. Gastvrij, maar duidelijk. Een drievaksbaan moet de voetganger oversteken in  30 seconden. Het licht springt op groen en het aftellen begint. Auto’s krijgen op hun beurt 78 seconden de tijd om door te rijden. En dan is het weer aan de voetganger. Of de fietser. Want het fietsverkeer is indrukwekkend in Kopenhagen. Ik kan het weten, want ik ben er, ingeschreven voor de Ifla-conferentie over ,,Libraries in a multicultural society. Possibilities for the future.” De ijsbrekersdag hebben we gehad. Een kort stadsbezoek, een rondleiding in de Royal Library. Nog geen andere bib gezien waar één oogopslag voldoende is om een hele historiek te verhalen. Breed glimlachend opent de verantwoordelijke de deur van het heiligdom waarvan men tot pakweg twintig jaar geleden nog dacht dat het de Deense boeken van de toekomst kon blijven torsen. Niet dus, bijlange niet. Daarom opende Kopenhagen in 2007 met terechte trots de nieuwe aanbouw. Niet voor niets ,,de zwarte diamant” geheten. Deense designarchitectuur, weerspiegeld in het historische binnenwater, naadloos verbonden met de glorie van weleer die helemaal overeind mocht blijven.  De geur van oude boeken en beduimelde ruimtes in het vroeger, de verlokkingen van gastronomie en cultuur, een boekenshop, tentoonstellingsruimtes en een concertruimte in het vandaag. Ja, het geeft wel eens vonken, zegt de verantwoordelijke, maar de geschiedenis hou je niet tegen, zich opdringende evidenties evenmin. Geeft een conferentie in de diamant wel eens geluidsoverlast in het boekenkwartier, de return is niet min: de bib krijgt mensen binnen, die van de mooie accomodatie en het randaanbod genieten, terwijl ze amper (of geen) benul hebben dat ze eigenlijk in de bibliotheek vertoeven. Raar? Maar waar. Winst, zegt de verantwoordelijke, want ook zij hebben recht op hun stukje bib, ook als dat niet in ontleningen te vatten is. Aan het concept twijfelt niemand meer, dat is juist. De rest van het verhaal ging over de bewaring van waardevolle manuscripten en de toegankelijkheid van de catalogi. Beetje vreemd als introductie op een congres over multiculturaliteit. Dat thema kwam ’s avonds aan de orde, tijdens de leuke en informele openingsreceptie. Het gaat goed, zei de bibliothecaris van de universiteitsbibliotheek van Melbourne, kijk maar rond: de voorbije dagen staken tweehonderd deelnemers van 123 verschillende nationaliteiten de koppen bijeen over de toekomst van de bib. Als dat niet veelbelovend is. In de metastructuren is multiculturaliteit verworven. Nu nog in de bib. Hoe je dat doet? Daar gaat het morgen over. We houden u, lezer,  op de hoogte.